Lajme flash
Ballkani – Karadenizi – Ilirët: Një trashëgimi e përbashkët e fshehur mes miteve, simboleve dhe gjeneve
10 Shkurt 2026, 16:13 / JETË
Në brigjet e Detit të Zi, në malet e thepisura të Karadenizit dhe në trojet e lashta të Ballkanit, shfaqen ngjashmëri të habitshme fizike, kulturore dhe shpirtërore mes popujve që, sipas historisë zyrtare, kanë ndjekur rrugë të ndryshme zhvillimi. Në Rize, Trabzon, Artvin dhe më tej në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi e Maqedoninë e Veriut, fytyrat, vallet, këngët, mitet dhe simbolet duken sikur flasin të njëjtën gjuhë të lashtë.
A janë këto rastësi të thjeshta? Apo dëshmi të një trashëgimie shumë më të vjetër se epokat e dokumentuara?
Ky investigim ndjek gjurmët e migrimeve parahistorike, mitologjisë së përbashkët, simboleve arkaike dhe trashëgimisë gjenetike, për të ndërtuar një tablo të re mbi lidhjet e fshehura mes Karadenizit, Ballkanit dhe botës ilire.
Karadenizi – udhëkryqi i qytetërimeve të lashta
Rajoni i Karadenizit është një nga zonat më të hershme të banuara në Euroazi. Që në epokën e bronzit, këto brigje përbënin një nyje strategjike ku kalonin fiset proto-indo-evropiane, popujt e Kaukazit, pellazgët, trakët, proto-ilirët dhe kolkët.
Në mitologjinë antike, Kolkida, vendi legjendar i Flokut të Artë, shtrihej pikërisht në brigjet lindore të Detit të Zi. Autorë si Herodoti dhe Straboni përshkruajnë kolkët si popull të lashtë, me tipare fizike dhe zakone të dallueshme, që nuk përputheshin plotësisht me botën helene apo orientale.
Kjo zonë nuk ishte periferike, por një urë lidhëse mes Ballkanit, Anadollit dhe Kaukazit, ku lëviznin njerëz, ide, simbole dhe rite.
Rize – kujtesa e gjallë e epokave të harruara
Rize, në verilindje të Turqisë, mbetet një nga territoret më konservatore në ruajtjen e traditave të lashta. Këtu gjejmë valle rituale rrethore, këngë polifonike, motive tekstilesh simbolike dhe zakone që mbajnë gjurmë të qarta pagane, të kamufluara sot brenda ritualeve fetare.
Vallja tradicionale Köçari/Horon, e përhapur në gjithë Karadenizin, ka strukturë thuajse identike me vallet ilire dhe shqiptare: lëvizje rrethore, ritëm i fortë, kërcime tokësore dhe sinkronizim kolektiv. Kjo formë vallëzimi lidhet drejtpërdrejt me kultin e diellit, ciklin e jetës dhe ritualet e bashkimit shoqëror, elemente themelore të botës pellazgo-ilire.
Ilirët dhe boshti i migrimeve drejt Lindjes
Ilirët nuk ishin një popull i izoluar në Ballkan. Studime të shumta arkeologjike dhe antropologjike sugjerojnë se ata ishin pjesë e një rrjeti të gjerë migrimesh dhe shkëmbimesh kulturore që shtrihej nga Adriatiku deri në brigjet e Detit të Zi dhe më tej drejt Kaukazit.
Ky bosht migrimi Ballkan–Anadoll–Kaukaz shpjegon ngjashmëritë fizike, përputhjet mitologjike, simbolet e njëjta, strukturat e afërta shoqërore. Në këtë kontekst, shqiptarët dhe popujt e Karadenizit mund të shihen si degë të së njëjtës pemë parahistorike.
Ngjashmëritë fizike – një dëshmi që flet pa fjalë
Në Shqipëri dhe në zonat e Karadenizit, vërehen tipare fizike pothuajse identike: struktura e fytyrës ovale-këndore, hunda e drejtë dhe e theksuar, sytë kafe, jeshilë apo gri, flokët e errët dhe skeleti mesatar, i fortë.
Këto ngjashmëri nuk janë rastësi, por gjurmë të një substrati të përbashkët paleo-ballkanik-kaukazian, të ruajtur ndër shekuj përmes izolimit malor dhe ruajtjes së komuniteteve tradicionale.
Mite të përbashkëta – kujtesa e koduar e qytetërimit
Miti i Argonautëve dhe Flokut të Artë, i vendosur në Kolkidë, nuk është thjesht një tregim aventurash, por një metaforë e thellë e kultit diellor dhe e pushtetit hyjnor. Floku i Artë simbolizon dritën, jetën, pjellorinë dhe sovranitetin, koncepte themelore edhe në mitologjinë ilire.
Një tjetër figurë universale është dragoi. Në Ballkan ai shfaqet si Kulshedra, ndërsa në Karadeniz dhe Kaukaz si Ejderha. Në të dy rastet, kemi të bëjmë me një qenie që ruan burimet ujore dhe përfaqëson kaosin, derisa mposhtet nga heroi diellor. Kjo strukturë mitologjike e njëjtë tregon për një trashëgimi narrative të përbashkët.
Simbolet – gjuha universale e lashtësisë
Simboli i diellit, rrethi me rreze, gjarpri mbrojtës, pema e jetës dhe spiralja janë të pranishme njëkohësisht në artin popullor shqiptar dhe atë të Karadenizit. Këto shenja përfaqësojnë ciklin e jetës, mbrojtjen, rigjenerimin dhe lidhjen me natyrën, themele të botëkuptimit parahistorik indo-evropian.
Në Shqipëri, gjarpri konsiderohet mbrojtës i shtëpisë; e njëjta bindje ekziston te lazët dhe popujt e Kaukazit. Kjo vazhdimësi simbolike dëshmon për një trashëgimi kulturore shumë më të vjetër se fetë e sotme.
Kodi i nderit – një etikë e përbashkët
Ngjashmëri të habitshme vërehen edhe në strukturën shoqërore. Kanuni shqiptar dhe kodi tradicional i malësorëve të Karadenizit ndajnë parime të njëjta: nderi mbi gjithçka, fjala e dhënë si ligj, mikpritja e shenjtë dhe mbrojtja e familjes me çdo kusht. Këto kode etike burojnë nga një botë arkaike ku mbijetesa varej nga solidariteti, besa dhe respekti i ndërsjellë.
Gojëdhëna e popullit të diellit
Një legjendë e përhapur në të dyja zonat flet për një popull të lashtë që erdhi nga perëndimi, ndoqi rrugën e diellit dhe u vendos aty ku mali prek detin. Në Ballkan kjo legjendë lidhet me brigjet e Adriatikut, ndërsa në Karadeniz me bregun e Detit të Zi. I njëjti mit, i njëjti simbol, dy brigje, një kujtesë e përbashkët.
Pse këto lidhje u harruan?
Historia zyrtare u ndërtua kryesisht nga perandoritë, të cilat privilegjuan rrëfimin politik mbi atë kulturor. Popujt autoktonë u asimiluan, identitetet u fragmentuan dhe kujtesa kolektive u zëvendësua nga narrativa të reja.
Megjithatë, mitet, vallet, simbolet dhe tiparet fizike mbetën si dëshmi të heshtura të një qytetërimi të përbashkët.
Dy brigje, një rrënjë
Ballkani dhe Karadenizi nuk janë thjesht hapësira gjeografike. Ato janë dy brigje të së njëjtës kujtesë të lashtë, dy pasqyra të një qytetërimi parahistorik që shtrihej nga Adriatiku në Kaukaz.
Ilirët, kolkët, lazët dhe pellazgët përbëjnë degë të së njëjtës pemë kulturore, rrënjët e së cilës humbasin në thellësitë e kohës.
Rikthimi i kësaj kujtese nuk është një akt romantik, por një përpjekje për të rindërtuar të vërtetën historike përtej kufijve politikë dhe ideologjikë.
Po ndodh...
ide
Dosja Epstein: Pushteti pa dritë dhe elitat pa përgjegjësi
Nga Sokol Neçaj
Ilir Meta, kjo çingie e Edi Ramës!
Nga Gentian Gaba
top
receta Alfa
TRENDING 
shërbime
- POLICIA129
- POLICIA RRUGORE126
- URGJENCA112
- ZJARRFIKESJA128