Shqip
Luaj me Fjalëkryq
Lajme flash

Zef Preçi: Rama's resignation paves the way for democratic normalization! The most legitimate political and institutional means to restore accountability and space for independent investigations

2026-10-21 15:57:00 / POLITIKË NGA ZEF PREçI

Zef Preçi: Rama's resignation paves the way for democratic

Social exclusion as the root cause of the protest

Concern for social stability should not begin with the question of when people will take to the streets, but with the question of why they may no longer feel part of their country. The thesis of this commentary is that social exclusion becomes politically explosive when material deprivations are combined with the experience of injustice and the conviction that institutions do not listen.

Beyond poverty

Social exclusion is not synonymous with poverty: it encompasses barriers to participation in economic, social and political life, including access to rights, services and decision-making (UN). For Albania, this requires shifting the focus from the question “how much income does the family have?” to the questions “can they be treated, educated and influence the decisions that affect them?”

The AROPE indicator measures the population at risk of poverty or social exclusion, i.e. the percentage of people who are in at least one of the following three situations: a) at risk of poverty; b) in severe material and social deprivation; c) in very low employment intensity. This does not necessarily mean that everyone is simultaneously in poverty, deprivation and unemployment. According to the INSTAT survey for 2025, published a week ago, 39.4% of the population was at risk of poverty or social exclusion, compared to 43.9% in 2021; severe material and social deprivation was 31.2%, while relative poverty decreased to 19.0%, from 22.0% in 2021 (INSTAT). The improvement must be acknowledged, but the stagnation and worrying scale of the problem must also be acknowledged: the first indicator includes at least one of three conditions – relative poverty, profound deprivation or very low employment intensity – and does not mean that four out of ten residents are poor according to income (INSTAT).

Oligarchy's control over resources: how opportunities are closed

Exclusion should not be seen solely as a consequence of lack of resources, but also of control over them. The World Bank describes elite capture as the appropriation of resources by economically or politically powerful groups at the expense of less powerful groups; state capture goes further, manipulating policies or their implementation for the benefit of a minority.

Mekanizmi kalon përmes aksesit të privilegjuar në tokë, kredi, licenca e kontrata publike dhe përmes rregullave që i mbrojnë të lidhurit politikisht nga konkurrenca (Banka Botërore). Kur këto privilegje shoqërohen me kontroll mbi emërimet, mediat dhe institucionet mbikëqyrëse, humbjet nuk janë vetëm ekonomike: dobësohen shërbimet publike dhe zëri i grupeve më pak të fuqishme. Në këtë kuptim, problemi nuk është vetëm pabarazia e pasurisë, por pabarazia e mundësive për të konkurruar, për t’u shërbyer dhe për t’u dëgjuar. Për periudhën 2016–2025, vlerësimet e FMN-së e vendosin totalin e shpenzimeve tatimore në Shqipëri në rreth 4,8% të PBB-së, ku pjesa më e madhe lidhet me TVSH-në. Kjo nënkupton një rend madhësie prej rreth 800 milione –1 miliardë Euro në vit gjatë viteve të fundit dhe afërsisht 7–9 miliardë Euro për periudhën 2016–2025, për të gjitha përjashtimet dhe lehtësitë tatimore së bashku. Gjatë së njëjtës periudhë, përjashtimet dhe lehtësitë tatimore, të aplikuara në mënyrë selektive dhe pa transparencë të mjaftueshme, kanë deformuar konkurrencën ne tregje dhe kanë krijuar kosto të konsiderueshme për buxhetin e shtetit. Subjektet përfituese, përfshirë edhe anëtarë të qeverisë Rama, disa prej të cilëve janë aktualisht nën hetim nga SPAK, kanë marrë avantazhe fiskale, administrative ose në aksesin në tokë dhe pasuri publike, në krahasim me bizneset që veprojnë sipas rregullave të zakonshme të tregut. Ndërkohë, dobësitë në sistemin e pronës, në regjistrat kadastralë dhe në mbikëqyrjen e kontratave publike jo vetëm kanë cenuar të drejtat e pronarëve, përfshirë komunitetet rurale (p.sh. përmes “Paketës së Maleve”), por kanë krijuar edhe kushte për pastrimin e lehtë të parave nga segmente të krimit të organizuar, për pasurimin e paligjshëm të zyrtarëve dhe për financimin e paligjshëm të partive politike, pa përmendur tjetërsimin e paligjshëm dhe arbitrar të pronës – raste, disa prej të cilave janë nën hetim nga institucionet kompetente vendase dhe të huaja.

Kur të drejtat nuk kthehen në mundësi

Shëndetësia e bën konkret dallimin mes së drejtës dhe mundësisë reale. Në të dhënat e Eurostat me referencë vitin 2022, 15,2% e popullsisë shqiptare 16 vjeç e lart raportonte nevoja të paplotësuara për ekzaminim ose trajtim mjekësor për çfarëdo arsyeje, ndërsa 10,2% për arsye kostoje, largësie ose listash pritjeje. Pengesa financiare ishte veçanërisht e pabarabartë: nevoja të paplotësuara për shkak të kostos raportonte 14,1% e grupit me të ardhurat më të ulëta, kundrejt 3,2% të grupit me të ardhurat më të larta (Eurostat, figura 3). Këto shifra nuk duhen paraqitur si matje të vitit 2026; megjithatë, ato ilustrojnë pse mbulimi ligjor nuk mjafton për të garantuar trajtimin. Pagesat nga xhepi përbëjnë pothuajse gjysmën e të gjitha shpenzimeve shëndetësore – një nivel shumë i lartë, që i ekspozon familjet ndaj rrezikut të varfërimit kur përballen me sëmundje ose trajtim afatgjatë. Sipas të dhënave zyrtare, të llogaritura me kursin e këmbimit të vitit përkatës, shpenzimet e popullsisë nga xhepi për shëndetësinë janë rritur nga rreth 400 milionë euro në vitin 2015 në rreth 800 milionë euro në vitin 2023 (viti i fundit për të cilin ka të dhëna zyrtare), në një kohë kur popullsia është zvogëluar me të paktën 5% gjatë së njëjtës periudhë.

Edhe arsimi duhet gjykuar nga mundësitë që hap, jo vetëm nga regjistrimet. Për vitin 2024, Fondacioni Evropian i Trajnimit raporton 15,4% largim të hershëm nga arsimi dhe formimi për grupmoshën 18–24 vjeç dhe 22,2% të të rinjve 15–29 vjeç jashtë punësimit, arsimit ose formimit; raporti identifikon pengesa të veçanta për të rinjtë ruralë, romë dhe me prejardhje të pafavorizuar (ETF). Këta janë tregues të ndryshëm, jo përqindje që duhen mbledhur, dhe nuk provojnë vetvetiu prirje për protestë; në vlerësimin tim, rëndësia e tyre është se tregojnë ku premtimi i mobilitetit shoqëror mbetet i pambështetur.

Shërbimet publike kërkojnë gjithashtu vlerësim përtej numrit të aplikimeve elektronike. OECD/SIGMA evidenton se, në vlerësimin e vitit 2024, 95% e shërbimeve administrative të qeverisjes qendrore ofroheshin vetëm në formë digjitale dhe ngre shqetësime për aksesin e personave me aftësi të kufizuara digjitale; në anketë, 35% e të pyeturve e konsideronin të vështirë ose shumë të vështirë përdorimin e faqeve dhe aplikacioneve për të kërkuar shërbime (OECD/SIGMA). Ndërkohë, dokumenti programor i UNDP regjistron për vitin 2025 vetëm 38 bashki që ofronin shërbime sociale vendore për të paktën tri kategori në rrezik (UNDP). Modernizimi duhet vlerësuar edhe nga qytetari që arrin të shërbehet pa ndërmjetës, jo vetëm nga shërbimi i vendosur në internet.

Përjashtimi nga trajtimi i barabartë dhe nga zëri publik

Përjashtimi ka edhe dimensionin e dinjitetit. Anketa përfaqësuese kombëtare “Besimi në qeverisje 2023”, me 2.500 të anketuar, gjeti se 14,3% raportonin trajtim të ndryshëm për shkak të gjinisë, moshës, përkatësisë etnike, orientimit seksual ose aftësisë së kufizuar; ky është vetëraportim, jo numër rastesh diskriminimi të provuara juridikisht (IDM). Pikërisht për këtë arsye, do të ishte gabim që matja e diskriminimit të kufizohej te ankesat administrative apo te rastet e trajtuara në platformën partiake të bashkëqeverisjes: duhet matur edhe përvoja e qytetarëve dhe gatishmëria e tyre për të kërkuar mbrojtje.

Në anketën SIGMA të vitit 2024, vetëm 24% pajtoheshin se qeveria konsulton dhe përfshin sektorin privat e shoqërinë civile gjatë hartimit të ligjeve ose politikave; kjo mat perceptimin e përfshirjes, jo pjesëmarrjen faktike në konsultime (OECD/SIGMA). Raporti i mekanizmit të pavarur të Partneritetit për Qeverisje të Hapur për periudhën 2023–2025 njeh përmirësime procedurale, por evidenton konsultime kryesisht formale dhe përfshirje të kufizuar kuptimplote (OGP). Për mendimin tim, konsultimi humbet funksionin demokratik kur qytetari ftohet të flasë, por nuk mund të kuptojë nëse fjala e tij ndryshoi diçka. Rastet e “investimeve strategjike” që bazohen në grabitjen “me ligj” të pronës private e publike, si në Baks-Rrjoll, Zvërnec etj., e ilustrojnë më së miri këtë dështim në zbatimin e ligjit nga qeveria dhe nga kryeministri Rama.

Nga pakënaqësia te protesta

Studime të ndryshme sociale dhe ekonomike mbi protestën tregojnë se vështirësitë vetvetiu nuk mjaftojnë: mobilizimi lidhet me padrejtësinë e perceptuar, identitetin e përbashkët, rrjetet shoqërore dhe besimin se veprimi kolektiv mund të ndikojë. Po ashtu, studimet shpjegojnë pse njerëzit e pakënaqur nuk mobilizohen domosdoshmërisht: burimet, mundësitë dhe aftësia për të marrë pjesë kanë rëndësi vendimtare.

Në fakt, leximi im për Shqipërinë e javës së fundit nuk është se këta tregues parashikojnë një revoltë. Mendoj se ndodhemi në një situatë ku përjashtimi i tejzgjatur ka ushqyer dhe vazhdon të ushqejë pakënaqësinë, sidomos tani që qytetarët janë ndërgjegjësuar dhe e lidhin përvojën personale me një padrejtësi të përbashkët. Kur burimet publike shpërndahen nga qeveria sipas lidhjeve klienteliste dhe jo sipas të drejtave, përjashtimi përjetohet si mohim i barazisë. Ka tregues të mjaftueshëm – siç dëshmojnë edhe hetimet në proces të SPAK – për një qeverisje të ndërthurur oligarki–politikë–krim, e cila kërkon marrjen e përgjegjësisë politike nga kryeministri Rama dhe maxhoranca e tij.

Good governance is not proven by the absence of protest, nor by its suppression, but by the ability to listen to the citizen before the road seems to be the only open door. When services do not reach those who need them most, when fiscal incentives, land and public contracts are distributed according to proximity to power and when consultation remains a formality, protest is not the cause of the crisis, but its symptom. The responsibility for this situation cannot be passed on to the citizens who protest; it falls on those who have governed. Therefore, the resignation of Prime Minister Rama should not be seen as a divisive act, but as the most legitimate political and institutional means to restore accountability, to leave full space for independent investigations and to open the way to the democratic normalization of the country. Only in this way can the conviction that the road is the only open door be replaced by the belief that the citizen's word carries weight.

Po ndodh...

Dua të lexoj më shumë lajme

ide

top

receta Alfa

TRENDING

shërbime

  • POLICIA129
  • POLICIA RRUGORE126
  • URGJENCA112
  • ZJARRFIKESJA128