Cili është qytetërimi më i vjetër në botë?

17 Shtator 2022, 15:54 / JETË ALFA PRESS

Cili është qytetërimi më i vjetër në botë?

Qytetërime të panumërta janë ngritur dhe kanë rënë gjatë mijëvjeçarëve. 

Por cila është më e vjetra e regjistruar?

Rreth 30 vjet më parë, kjo pyetje dukej se kishte një përgjigje të drejtpërdrejtë. 

Rreth vitit 4000 para Krishtit, faza më e hershme e kulturës sumeriane u ngrit si qytetërimi më i vjetër në rajonin e Mesopotamisë , në atë që tani është kryesisht Iraku. 

Sumerët janë emëruar pas qytetit antik të Sumerit, i cili ishte disa milje në jug të qytetit modern të Kut, në Irakun lindor. 

Arkeologët e quajnë fazën më të hershme sumeriane periudhën e Uruk rreth 50 milje (80 kilometra) në jugperëndim, ku u gjetën shumë prej objekteve më të vjetra sumeriane. 

Por dëshmitë e zbuluara në dekadat e fundit tregojnë se sumerët kanë disa konkurent, duke përfshirë dhe Egjiptin e lashtë, për titullin e "qytetërimit më të vjetër".

Përkufizimi i asaj që e bën një qytetërim është i paqartë, por përgjithësisht një kulturë duhet të arrijë disa shenja dalluese, veçanërisht urbanizmin - domethënë qytetet - ujitjen dhe shkrimin dhe sumerët i kishin të treja. 

Pas rreth 2000 para Krishtit, qytetërimi sumerian çoi drejtpërdrejt në qytetërimin babilonas në Mesopotami, i cili vlerësohet me zbulimin e të vërtetave matematikore si trigonometria dhe numrat e thjeshtë, katrorë dhe kubë - koncepte të zhvilluara më tej nga grekët e lashtë më shumë se 1000 vjet më vonë. 

Sumerët mund të kenë shpikur edhe fenë duke ndërtuar tempuj të lartë të quajtur zigurat në qytetet e tyre dhe duke krijuar kasta priftërore kushtuar adhurimit ritual të hyjnive të veçanta, sipas historianit amerikan Samuel Noah Kramer.

Cili Zot ishte më i fuqishmi?

Në panteonin e gjerë sumerian varej nga vendi dhe koha: perëndia e qiellit Anu, për shembull, ishte popullor në Urukun e hershëm, ndërsa perëndia e stuhisë Enlil adhurohej në Sumer.

 Inanna - "Mbretëresha e Qiellit" - mund të ketë qenë fillimisht një perëndeshë e pjellorisë në Uruk; adhurimi i saj u përhap në qytete të tjera të Mesopotamisë, ku ajo njihej si Ishtar, dhe mund të ketë ndikuar te perëndeshat e qytetërimeve të mëvonshme, si Astarte ndër hititët dhe Afërdita greke. 

Një histori shumë e ngjashme me atë të Noeut të Biblës Hebraike, i cili ndërtoi një arkë të mbushur me kafshë për të ruajtur familjen e tij gjatë një përmbytjeje të madhe të shkaktuar nga zemërimi hyjnor, tregohet në Eposin e Gilgameshit.

Ndërsa disa studiues argumentojnë se qytetërimet e tjera mund të jenë po aq të vjetër madje dhe më të vjetër se ai i sumerëve.

 "Unë do të thosha se Egjipti dhe Sumeri ishin në thelb bashkëkohorë në shfaqjen e tyre," tha Philip Jones, kuratori i asociuar dhe ruajtësi i koleksioneve në seksionin babilonas të Muzeut Penn të Filadelfias. 

Dekadat e luftës dhe trazirave në Irak kanë bërë që arkeologët të mos kenë qenë në gjendje të hyjnë në shumë vende të Mesopotamisë, por egjiptologët kanë vazhduar të gërmojnë, tha Jones për Live Science.

Rezultati është se arkeologët në Egjipt tani kanë zbuluar shkrime po aq të hershme sa shkrimet nga Sumeri, që sugjerojnë se faza më e vjetër e qytetërimit të lashtë egjiptian u shfaq afërsisht në të njëjtën kohë me fazën më të hershme të qytetërimit sumerian: rreth 4000 para Krishtit. 

Një mundësi tjetër është qytetërimi i Luginës së Indus, i cili u ngrit në pjesë të asaj që tani është Afganistani, Pakistani dhe India veriperëndimore dhe daton nga të paktën 3300 para Krishtit, sipas artefakteve më të hershme të gjetura atje. 

Por "ne mund të gjejmë gjëra shumë të hershme në Luginën e Indus," tha Jones. 

Jones dyshon se tregtia e hershme përgjatë skajeve të Oqeanit Indian i ndihmoi këto qytetërime të hershme - egjiptianin pranë Detit të Kuq, Sumerian në skajin verior të Gjirit Persik dhe qytetërimin e Luginës së Indus më tej në lindje - të zhvillohen nga njerëzit e para-civilizuar të cilët kanë jetuar atje para tyre, duke u sjellë burime dhe ide nga më larg. 

“Ndjenja ime e brendshme është se ndoshta ka pasur ndonjë rrjet tregtar në Oqeanin Indian”, tha ai.

 

Po ndodh...