“Kushner nxiti revolucion”/ The Atlantic: Shqiptarëve u ka ardhur në majë të hundës

Nga Ariel Sabar, “The Atlantic”
Në ditën e 8-të të protestave të dhunshme në Tiranë, ndoqa një kolonë prej rreth 3 000 vetash që marshonte nëpër kryeqytetin shqiptar. Prej muajsh, shqiptarët kishin zhvilluar demonstrata kundër qeverisë, po aq paqësore sa edhe zogu rozë që i kishte dhënë emrin lëvizjes së tyre: “Revolucioni i Flamingove”. Por, së fundmi, protestat kishin hyrë në një fazë të re e të paqëndrueshme. Disa kishin filluar ta quanin "Revolucioni i Shqiponjës", duke iu referuar shpendit të egër që gjendet në flamurin kombëtar.
Ishte ora 13:00 e një të marte në tetor dhe protestuesit kishin mbushur bulevardin e qendrës. Kaluam pranë stacioneve të autobusëve të shkatërruara, vitrinave të thyera të dyqaneve dhe ndërtesave qeveritare të nxira nga zjarri.
“Poshtë patronazhistët!” – thërrisnin njerëzit, duke iu referuar rrjeteve të rrënjosura të klientelizmit, të cilat shpërblejnë besnikërinë ndaj partisë në vend të meritës, në pothuajse çdo sferë të jetës. Kur një grup tjetër filloi të thërriste një parullë të Luftës së Dytë Botërore: “Shqipëria e shqiptarëve, vdekje tradhtarëve” – shoqëruesi im vendas më tha: “Kjo është për ju.” E kishte fjalën për amerikanët. Ajo që ndezi fillimisht protestat, në muajin maj, ishin planet e Jared Kushner-it, dhëndrit të presidentit amerikan, për të ndërtuar një resort ultra-luksoz në një zonë të brishtë natyrore në jug të vendit, aty ku mblidhen flamingot.
Marshuesit u ndalën para Ministrisë së Arsimit. U afrova në krye të turmës, aty ku ndodheshin protestuesit më agresivë. Disa i quanin "skuadra e zjarrit", të rinj të gjatë e të dobët, me maska dhe syze skijimi reflektuese. Disa prej tyre shkulën pllaka trotuari, i përplasnin ato pas bordurës dhe i hodhën copat drejt dritareve të ministrisë, me dorë ose me llastiqe.
Policët e shtetit, të mbështetur mbi mburojat kundër trazirave, vëzhgonin pa shprehur asnjë emocion për rreth 15 minuta. Më pas, një kamion i rëndë policie, i pajisur me topa uji në pjesën e sipërme, hyri në rrugë. Shoqëruesi im më shtyu përmes turmës, teksa rrymat e ujit na godisnin shpinën. Atë mbrëmje, pasi kishte rënë errësira, rrugët jashtë zyrës së kryeministrit u mbushën me zhurmën e shpërthimeve të vogla. Policia, e pajisur me mjete për kontrollin e turmave, kaloi nëpër zonë duke lëshuar gaz lotsjellës. Protestuesit hodhën kokteje molotov, të cilat shpërthyen në flakë pranë këmbëve të oficerëve të policisë.
Shqipëria është një nga vendet më të varfra të Evropës. Nga një popullsi prej 2.3 milionë banorësh, rreth 40 000 qytetarë largohen çdo vit. Në listën e politikanëve të shquar të akuzuar së fundmi për korrupsion – nga një prokurori e posaçme, e krijuar nën presionin e Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara – përfshihen një ish-kryeministër, një zëvendëskryeministër, një ish-president dhe kryetari i bashkisë së Tiranës, i cili e ushtron detyrën nga qelia e burgut. Një biznesmen nga Miami, i cili i shiti Kushnerit dhe partnerëve të tij tokën për resortin, po hetohet nga prokurorët shqiptarë për falsifikim të mundshëm të dokumenteve të pronësisë dhe pastrim parash për llogari të bandave të drogës. (Të gjithë ata pretendojnë se janë të pafajshëm. Kushner nuk është akuzuar për asnjë shkelje.)
Doja të bisedoja me studentë universitarë që ndodhen në vijën e parë të këtyre protestave të reja – të rinj kaq të zemëruar me korrupsionin qeveritar, saqë kanë kaluar muaj të tërë nëpër rrugë. Në vendin tonë nuk ka ndodhur pothuajse asgjë e ngjashme, pavarësisht se gati 90% e amerikanëve – shifra më e lartë në 20 vitet e fundit, sipas Gallup – e konsiderojnë korrupsionin si një dukuri të përhapur gjerësisht. Në një sondazh të CNBC-së të zhvilluar në tetor, votuesit e renditën korrupsionin si problemin kryesor, madje përpara kostos së ushqimeve. Megjithatë, për shumë amerikanë, ky problem duket i largët; është diçka që i shqetëson në nivel intelektual, por që nuk ndikon në jetën e tyre në mënyrën e drejtpërdrejtë dhe personale siç ndodh me shqiptarët.
Kryeministri Edi Rama dhe Partia Socialiste, e cila pozicionohet në qendrën e majtë, janë në pushtet prej 13 vitesh. Sipas protestuesve, drejtuesit e partisë ndikojnë në atë se kush merr punë, kontrata apo shërbime qeveritare. Korrupsioni është i kudondodhur. Në një sondazh të vitit 2025, gati 10% e studentëve në universitetet publike pranuan se kishin dhënë ryshfet për të marrë nota më të mira.
Në fund të tetorit, pak kohë pasi mbërrita në kryeqytet, takova Megi Ibrahimin, një studente 20-vjeçare në Universitetin Politeknik të Tiranës. Ajo më tha se kishte qenë duke studiuar me miqtë në një kafene në maj kur pa një video që mbushi mediat sociale në të gjithë Shqipërinë. Gardhe me tela gjembash ishin ngritur rreth një rripi idilik plazhi midis Detit Adriatik dhe një lagune. Zona kishte qenë një peizazh i mbrojtur ligjërisht që nga viti 2004. Breshkat e detit lëshojnë vezë në duna. Fokat mesdhetare, disa nga gjitarët më të rrallë në botë, gjuajnë në ujëra.
Por në shkurt të vitit 2024, Parlamenti i Shqipërisë, nën kontrollin e Ramës, miratoi një ligj që lejonte ndërtimin e vendpushimeve me 5 yje ose më shumë në rezervatet e natyrës. Tre javë më vonë, Kushner postoi imazhe të projektit të tij në Instagram - një vendpushim prej 657 akrash me një klub jahtesh, kazino dhe banesa buzë detit që një dokument i rrjedhur i projektit i quan "Vila Miliarderi". (Paga mesatare vjetore në Shqipëri është afërsisht 14,000 dollarë.) Më vonë atë vit, një komitet qeveritar i udhëhequr nga Rama i dha Kushner dhe partnerëve të tij statusin e "investitorit strategjik" për të ndërtuar një tjetër vendpushim në një ishull aty pranë, duke e kualifikuar për t'i siguruar procedura të përshpejtuara për lejet dhe përfitime të mbështetura nga shteti, përfshirë pastrimin e municioneve të pashpërthyera. (Ishulli dikur ka shërbyer si bazë për nëndetëset sovjetike.)
Në videon që ndodhej në telefonin e Ibrahimit, një protestues në zonën e lagunës ku po zhvillon projektin Kushner – një peshkatar, familja e të cilit ka lidhje të lashta me atë tokë – shihet duke u rrahur dhe më pas duke u tërhequr zvarrë nga rojet private të sigurisë të zhvilluesve. Burri më vonë pretendoi se rojet i vunë armët në kokë. Oficerët e policisë së shtetit qëndronin aty pa ndërhyrë, derisa protestuesit, të indinjuar nga ky rrëmbim, u gjendën në prag të një kryengritjeje.
Për Ibrahimin, si dhe për shumë shqiptarë të tjerë me të cilët fola, ky episod shërbente si një metaforë për ndjesinë e tyre të pafuqisë. Udhëheqësit e vendit u dhurojnë favore të shumta investitorëve të huaj, oligarkëve dhe militantëve partiakë, ndërsa të gjithë të tjerët e kanë të vështirë të mbijetojnë. Ibrahimi, vajza e një mësuesi dhe e një punonjësi bashkiak në pension, e përfundoi gjimnazin si nxënësja e dytë më e mirë e klasës, në qytetin e vogël të Përmetit. Ajo mund të ishte larguar lehtësisht jashtë shtetit, ashtu si shumë të tjerë që kërkojnë shkolla dhe punë më të mira. Por ajo dëshiron të qëndrojë. "Jam shqiptare dhe dua të jetoj në vendin tim," tha ajo. Megjithatë, videoja që pa atë ditë në kafene e tronditi thellë: "Ishte sikur dinjiteti ynë po tërhiqej zvarrë nëpër dunat e rërës."
Ajo nuk ishte e vetme. Protestat në vendin ku po ndërtohet kompleksi turistik u përhapën brenda natës edhe në kryeqytet, dy orë më larg në veri. Demonstruesit mbanin pankarta ku shkruhej "Shqipëria nuk është në shitje" dhe organizuan protesta të përditshme gjatë gjithë verës. Në kulmin e tyre, nga mesi i qershorit, numri i pjesëmarrësve arriti në rreth 100,000 vetë.
Ibrahimi e kaloi pjesën më të madhe të verës mes tyre. Ajo krijoi miqësi të reja dhe realizoi video për në Instagram. Së bashku me studentë të tjerë, ajo punoi në krijimin e instalacioneve që shpresonte se do t'i motivonin bashkëqytetarët e saj; ndër to ishte edhe një tryezë pokeri, ku studentët uleshin të vendosur maska me fytyrat e politikanëve shqiptarë, ndërsa vinin bast me çipa që përfaqësonin zonat e mbrojtura të natyrës në vend. Indinjata ndaj projektit të Kushnerit u shndërrua në një sërë pakënaqësish të gjera kundër qeverisë, që përfshinin korrupsionin, kushtet në shkolla dhe koston e jetesës. Ibrahimi ndjente një shpresë të madhe se gjërat mund të ndryshonin. Duke parë kaq shumë njerëz që protestonin – nëna me karroca fëmijësh, fëmijë që krijonin piktura, pensionistë që ndanin kujtime nga e kaluara shtypëse e vendit – ajo besonte se Rama do të pranonte të paktën disa nga kërkesat e tyre. Këto protesta po shndërroheshin në lëvizjen qytetare më të rëndësishme në Shqipëri, që nga momenti kur studentët pro-demokracisë rrëzuan statujën e diktatorit të ndjerë Enver Hoxha – dhe bashkë me të, pothuajse 5 dekada komunizëm – në vitin 1991.
Por Rama ka qëndruar i palëkundur. Si një ish-lojtar profesionist basketbolli me karizëm dhe piktor i suksesshëm, ai është zgjedhur për katër mandate radhazi dhe e ka promovuar me zell Shqipërinë në botën e jashtme, duke kërkuar turistë dhe investitorë privatë. Ai e ka bërë anëtarësimin në Bashkimin Evropian prioritetin kryesor të qeverisë së tij. "Nuk ka absolutisht asnjë mundësi që investimi të ndalet për sa kohë që unë jam këtu," deklaroi ai për agjencinë Reuters në fillim të qershorit.
Me afrimin e fundit të verës dhe shkurtimin e ditëve, njerëzit që kishin fëmijë dhe karriera filluan të merrnin pjesë më rrallë në protesta. Ibrahimi dhe miqtë e saj arritën në përfundimin se përgjegjësia për ndryshimin në Shqipëri i takonte brezit të tyre. Gjyshërit e saj kishin përjetuar vitet më të këqija të komunizmit, kur shprehja e mendimit ndryshe çonte në burgosje ose vdekje. Prindërit e saj shqetësohen për atë që mund t'i ndodhë asaj gjatë protestave, ku studentët janë lënduar, janë vënë nën vëzhgim dhe janë arrestuar. "Mamaja më lutet çdo ditë të qëndroj në shtëpi, të mos dal jashtë," tha ajo. "Por ne kemi ende ëndrra, si dhe kohën e duhur për të luftuar për to."
Protestuesit e "Flamingove" fillimisht kishin 5 kërkesa, përfshirë kufizimin e mandateve për kryeministrin dhe shfuqizimin e ligjeve që favorizonin projektet e Kushnerit. Përballë qëndrimit të palëkundur të Ramës, aktivistët studentorë i ngushtuan kërkesat e tyre në një të vetme: dorëheqjen e Ramës.
Ata caktuan datën 13 tetor – një javë pas rifillimit të shkollës – si nisjen e një vale të re demonstratash, të udhëhequra nga studentët. Ata u bënë thirrje protestuesve të mblidheshin në një vendndodhje të re, te Ministria e Arsimit, në një orar që përkonte me përfundimin e mësimit në shumë shkolla. Ibrahimi shkroi datën me bojë spërkatëse nëpër Tiranë dhe e promovoi atë në një emision televiziv vendas. “Ne do të largohemi nga sheshi,” i tha ajo gazetarit, “në momentin që të përmbushet kërkesa kryesore e kësaj proteste, e cila ka qenë e pranishme që nga dita e parë: largimi i kësaj kaste politike të vjetëruar.”
Deri në fund të 13 tetorit, Tirana kishte rënë në kaos. Protestues të maskuar hodhën gurë, fishekzjarrë dhe bomba molotov drejt ndërtesave qeveritare dhe policisë. Ata rrëzuan shtyllat e ndriçimit duke bllokuar trafikun, si dhe përdorën tabela rrugore për të thyer dritaret e dyert. Në ditët në vijim, ata u vunë zjarrin bankave, ministrive, një komisariati policie dhe Gjykatës së Lartë.
Ibrahimi solli vezë dhe tullumbace të mbushura me bojë. Për njëfarë kohe, ajo qëndroi në vijën e parë, ballë për ballë me policinë; disa prej efektivëve qëlluan mbi protestuesit me plumba gome. Por, shpejt ajo gjeti një rol që i dukej më i dobishëm. Ajo vendosi maskën kundër gazit dhe nisi të kërkonte protestues që e kishin të vështirë të merrnin frymë. Ajo i nxori ata jashtë rrethit të gazit lotsjellës, dhe ua shpëlante sytë me tretësirë fiziologjike që ajo mbante në shishe brenda çantës së shpinës.
Në bisedat e mia me analistë politikë shqiptarë, përfaqësues të partive të pakicave dhe të tjerë, dëgjova pak dënim të dhunës. "Ishte e pashmangshme," thotë Arlind Qori, politolog dhe kryetar i Lëvizjes "Bashkë" – një parti që ka një vend në Parlament – kur u takuam në zyrën e tij. Një ngjitëse në tavolinën mes nesh shfaqte Ramën pas hekurave, me simbole dollari dhe euroje në sy. "Protestat paqësore nuk e lëkundën aspak." Sipas shifrave zyrtare, deri në fund të tetorit, ishin lënduar 107 protestues dhe 201 punonjës të policisë së shtetit.
Protestuesit kanë kërkuar një qeveri të re, tranzitore, por Rama – të cilit i kanë mbetur pothuajse 3 vjet nga mandati – nuk ka ndërmend të dorëhiqet. Rama më tha se "i gjithë zemërimi kundër projektit ka qenë një budallallëk i madh" – i nxitur, sipas tij, nga armiqësia e gazetarëve ndaj Kushnerit dhe Presidentit Trump. "Po, korrupsioni ka qenë një problem i madh për Shqipërinë dhe do të ishte gënjeshtër të thuhej se ata" – protestuesit – "nuk kanë të drejtë në atë që thonë."
Megjithatë, prokurorë të pavarur po e çrrënjosin atë, "madje edhe brenda radhëve tona," tha ai. Ai e vuri fajin për dhunën e fundit te lëvizja "Antifa", krimi i organizuar dhe kundërshtarët e tij politikë. "Opozita dëshiron që unë të largohem përmes presionit në rrugë, sepse nuk mund të më mundë në kutinë e votimit."
Projektet e Kushnerit janë në shqyrtim dhe nuk kanë marrë ende miratimet përfundimtare. Në një deklaratë të fundit në faqen e tij të internetit, Kushner pranoi se banorët vendas kanë "pyetje dhe shqetësime legjitime." Ai shtoi: "Në fund të fundit, Shqipëria do të vendosë nëse projekti do të vazhdojë."
Studentët e përshkruajnë lëvizjen e tyre si një lëvizje pa lider. Ata kanë frikë se kushdo që do të zgjedhin si përfaqësues, do të korruptohet nga partia në pushtet – ose do të vihet në shënjestër për t'u sulmuar. Vetëm 2,8% e shqiptarëve të anketuar në vitin 2018 u shprehën se "shumicës së njerëzve mund t'u besosh"; ky është rezultati i dytë më i ulët midis pothuajse 90 vendeve të përfshira në një studim ndërkombëtar, dhe më i ulëti në Evropë.
Megjithatë, Ibrahimi dhe miqtë e saj i ndoqën me vëmendje zgjedhjet e fundit në Serbinë fqinje. Atje, një opozitë e udhëhequr nga studentët mundi liderin populist autoritar Aleksandar Vuçiç, i cili, ashtu si Rama, kishte dominuar institucionet e vendit për më shumë se një dekadë. Gjithashtu, ngjashëm me Ramën, Vuçiçi kishte mbështetur një projekt luksoz imobiliar në vendin e tij, të financuar nga Kushner.
Kushner u tërhoq nga projekti në vitin 2025, pasi prokurorët serbë ngritën akuza për korrupsion ndaj zyrtarëve në lidhje me këtë nismë. "Ka gjëra që mund t'i mësojmë prej tyre," tha Ibrahimi, duke iu referuar lëvizjes studentore në Serbi.
Një orë pas intervistës sonë të parë, e takova sërish, jashtë Ministrisë së Arsimit. Protestuesit u kishin vënë zjarrin disa koshave të mbeturinave, por turma ishte e vogël dhe njerëzit dukeshin të lodhur. Ibrahimi lëvizte shpejt mes grupeve të miqve; disa prej tyre pyesnin veten nëse kishte ardhur koha për një ndryshim tjetër në strategji.
Teksa tymi përhapej në dritën e pasdites, mbërriti një grua e moshuar, duke shtyrë një karrocë teli për pazar. Ajo nxori nga një qese plastike disa xhaketa dimërore të zbehura nga koha dhe i ngriti lart për të parë se kujt nga të rinjtë mund t'i bënin. Ajo u tregoi miqve të Ibrahimit se xhaketat u përkisnin fëmijëve të saj, të cilët tashmë jetonin jashtë shtetit. Po fillonte të bënte ftohtë. Fëmijët e saj, tha ajo, do të kishin dashur që kjo gjeneratë e re t'i kishte ato.
©Marrë nga “The Atlantic”. Përshtati në shqip LAPSI.al. Ky artikull do të botohet në numrin e janarit 2027, me titullin: "Shqiptarëve u ka ardhur në majë të hundës".
Po ndodh...
Çfarë janë socialistët pa Ramën, "mut"?!
ide
top
receta Alfa
TRENDING 
shërbime
- POLICIA129
- POLICIA RRUGORE126
- URGJENCA112
- ZJARRFIKESJA128

