Lajme flash
Nga Orwell te algoritmet
6 August 2026, 12:38 / IDE
Nga Sokol Neçaj
George Orwell imagjinoi një botë ku “Big Brother” të vëzhgonte vazhdimisht. Në romanin 1984, kontrolli ushtrohej përmes tele-ekraneve, policisë së mendimit dhe dosjeve të shtetit. Ishte një paralajmërim për totalitarizmin klasik, ku pushteti mbështetej mbi frikën dhe mbikëqyrjen e drejtpërdrejtë.
Sot, paradoksi është se nuk kemi më nevojë për tele-ekrane në çdo shtëpi. Telefoni inteligjent, rrjetet sociale dhe ekonomia e të dhënave kanë krijuar një formë shumë më të sofistikuar mbikëqyrjeje. Shpesh nuk jemi duke u spiunuar me forcë; ne i dorëzojmë vetë gjurmët tona digjitale, duke ndërtuar çdo ditë një pasqyrë të plotë të bindjeve, preferencave dhe marrëdhënieve tona.
Filozofi francez Michel Foucault e përshkroi këtë logjikë përmes metaforës së Panoptikonit: një sistem ku njerëzit sillen sikur po vëzhgohen vazhdimisht, edhe kur nuk e dinë nëse dikush po i sheh. Sot algoritmet kanë krijuar një panoptikon të ri. Nuk është më kulla e burgut që imponon disiplinën, por vetëdija se çdo klikim, çdo kërkim dhe çdo “like” mund të regjistrohet, analizohet dhe interpretohet.
Edhe Hannah Arendt do ta kishte parë me shqetësim këtë zhvillim. Ajo argumentonte se liria nuk zhduket vetëm kur shteti ndalon fjalën, por edhe kur qytetarët humbin guximin për të menduar dhe për të gjykuar në mënyrë të pavarur. Shoqëritë autoritare nuk mbështeten vetëm mbi dhunën; ato mbështeten mbi konformizmin, mbi frikën për të qenë ndryshe dhe mbi bindjen se është më e sigurt të mos dallohesh nga turma.
Pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh i epokës sonë. Nëse njerëzit fillojnë të vetëcensurohen jo sepse ua ndalon ligji, por sepse kanë frikë se një algoritëm, një databazë apo një fushatë linçimi do t’i etiketojë për një pëlqim, një koment apo një ndjekje në rrjetet sociale, atëherë kontrolli është bërë më i fuqishëm se çdo censurë klasike.
Teknologjia, në vetvete, nuk është armik i lirisë. Ajo mund të jetë një nga instrumentet më të mëdha të emancipimit njerëzor. Por, si çdo mjet i fuqishëm, ajo mund të përdoret edhe për të kufizuar lirinë, nëse nuk shoqërohet me institucione të forta, transparencë, mbrojtje ligjore dhe një kulturë demokratike që respekton pluralizmin.
Në fund, pyetja nuk është sa të avancuar do të bëhen algoritmet. Pyetja është nëse demokracitë do të mbeten mjaftueshëm të forta për të garantuar që asnjë algoritëm të mos zëvendësojë të drejtën e njeriut për të menduar, për të dyshuar, për të ndryshuar mendim dhe për të mos u gjykuar nga gjurmët që lë pas në botën digjitale.
Sepse një shoqëri që fillon të klasifikojë njerëzit sipas klikimeve të tyre, herët a vonë rrezikon të mos i gjykojë më për karakterin, veprat apo argumentet, por për profilin që një makinë ka ndërtuar për ta. Dhe në atë moment, nuk kemi humbur vetëm privatësinë. Kemi filluar të humbasim vetë lirinë.
Po ndodh...
Pushtetit të Ramës nuk i mjafton më Berisha!
Nga Indrit Gjyzeli
ide
Ca njerëz paguhen për të mbajtur gojën mbyllur!
Nga Ardi Stefa
Nga Orwell te algoritmet
Nga Sokol Neçaj
top
TRENDING 
shërbime
- POLICIA129
- POLICIA RRUGORE126
- URGJENCA112
- ZJARRFIKESJA128