Lajme flash
The Guardian/ “Starchitects go home”: Çfarë fshihet pas bumit të jashtëzakonshëm të ndërtimeve në Shqipëri?
2 October 2026, 14:40 / POLITIKË
Rreth 60 studio të njohura ndërkombëtare të arkitekturës kanë propozuar qindra projekte në Shqipëri, nga kullat në Tiranë te resortet luksoze përgjatë bregdetit. Një pjesë e këtyre projekteve janë përfshirë në librin e ri The Albanian Files, një botim prej rreth 800 faqesh që ka hapur debat të fortë mbi mënyrën se si po zhvillohet vendi, transparencën e vendimmarrjes dhe ndikimin e ndërtimeve në mjedis.
Sipas një artikulli të fundit të publikuar nga The Guardian, libri dokumenton më shumë se 500 projekte të propozuara nga 60 studio ndërkombëtare, ndërsa në të nuk figuron asnjë studio shqiptare. Kryeministri Edi Rama e ka përshkruar botimin si një “regjistër të çmuar nga prapaskenat” e një procesi që, sipas tij, po e transformon Shqipërinë në një mënyrë që nuk pritej.
Për kritikët e qeverisë, megjithatë, The Albanian Files shihet si një dokument që nxjerr në pah pikëpyetje mbi transparencën, trashëgiminë, zhvendosjet e banorëve dhe zhvillimin e zonave të mbrojtura. Një deputet i opozitës e ka cilësuar librin si një “smoking gun”, ndërsa artikulli thekson se nuk ka asnjë pretendim se arkitektët e përmendur janë përfshirë në veprimtari të paligjshme.
Protestat kundër projekteve
Debati u shfaq edhe në rrugët e Tiranës. Në një protestë të zhvilluar në qershor, demonstruesit mbanin pankarta me mesazhe si “Starchitects shkoni në shtëpi!” dhe “Ku është publikja?”.
Protesta u zhvillua jashtë një aktiviteti arkitekturor ku ishin mbledhur disa prej arkitektëve të përfshirë në libër. Festivali Landscapes of Abundance kishte bileta deri në 200 euro, në një vend ku paga mesatare mujore e përmendur në artikull është rreth 700 euro.
Në të njëjtën periudhë, protestat u lidhën edhe me planet shumë miliardëshe për zhvillimin e zonës së Zvërnecit dhe ishullit të Sazanit në një kompleks turistik luksoz, projekt i mbështetur nga familja Trump.
Lëvizja protestuese është quajtur “revolucioni i flamingove”, në referencë të habitateve të brishta që kritikët thonë se mund të preken nga zhvillimet. Sipas artikullit, protestat kanë vijuar për më shumë se 120 ditë dhe janë shoqëruar me thirrje për dorëheqjen e kryeministrit Rama.
Kritikat për mënyrën e zhvillimit urban
Lorin Kadiu, drejtues i Citizens.al, një platformë investigative që ndjek projektet e ndërtimit në Shqipëri, e ka kritikuar mënyrën e vendimmarrjes.
“Ndjehet sikur jetojmë në një mbretëri autokratike”, shprehet ai, duke ngritur pikëpyetje mbi transparencën dhe ndikimin e preferencave estetike të një individi në zhvillimin e vendit. Këto janë deklarata të Kadiut dhe paraqiten si qëndrim i tij, jo si fakt i pakontestueshëm.
Rama, i cili është shkolluar si piktor, u bë i njohur ndërkombëtarisht që në periudhën kur ishte kryetar i Bashkisë së Tiranës, përmes projektit të lyerjes me ngjyra të fasadave të pallateve të periudhës komuniste.
Por një pjesë e kritikëve dhe ish-mbështetësve të tij tashmë argumentojnë se ambiciet arkitekturore kanë shkuar shumë larg. Një letër e shpërndarë gjatë protestave e ka cilësuar këtë proces si “art-washing të politikës së buldozerëve”, duke ngritur pyetje mbi standardet me të cilat zhvillohen projektet në Shqipëri.
Qindra projekte në zona turistike dhe të mbrojtura
Libri përmban projekte të shumta për zona bregdetare dhe territore që përshkruhen si të paprekura.
Në Gjipe, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel me fasadë xhami që do të shtrihej mbi kanion. Në Rana e Hedhun, arkitekti portugez Álvaro Siza ka hartuar një masterplan që përfshin një zhvillim në shpat, teleferik dhe një kullë pranë plazhit.
Ndërkohë, arkitekti zviceran Valerio Olgiati ka propozuar një grup kullash prej betoni në rërë, ndërsa projektet e dizajnerit italian të jahteve Luca Dini përfshijnë komplekse turistike dhe marina përgjatë bregdetit pranë Sarandës.
Një prej projekteve të përmendura është Life Marina Complex, që parashikohet të shtrihet përgjatë rreth shtatë kilometrave vijë bregdetare pranë Sarandës.
Arkitektët flasin për “lirinë” në Shqipëri
Një pjesë e arkitektëve të përfshirë në libër kanë dhënë vetë shpjegimet e tyre për përvojën e punës në Shqipëri.
Arkitekti me bazë në Berlin, Sam Chermayeff, e përshkruan punën në vend si një eksperiencë “vërtet të çmendur”, duke treguar se ishte kontaktuar papritur nga një bashkëpunëtor i Ramës dhe më pas ishte ftuar të projektonte dy kulla në Tiranë, me një sipërfaqe totale prej 45 mijë metrash katrorë.
Chermayeff ka sqaruar më pas se ai u bën klientëve shqiptarë të njëjtat pyetje si klientëve në çdo vend tjetër dhe se nuk punon në zona të mbrojtura.
Arkitekti austriak Chris Precht ka treguar se u kontaktua në Instagram nga vetë Rama për të punuar në Shqipëri. Sipas artikullit, Precht tashmë ka 29 projekte të lidhura me vendin, përfshirë një projekt me vlerë 4 milionë euro të quajtur “Kopshti i Edenit”, i ndërtuar në oborrin e Kryeministrisë.
Akuzat për mungesë gare në përzgjedhjen e arkitektëve
Grupi “Arkitektët Shqiptarë”, i përbërë nga arkitektë dhe urbanistë, ka krijuar një bazë të dhënash online me projektet e ndryshme.
Sipas këtij grupi, një numër i kufizuar arkitektësh të huaj kontaktohen drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe marrin projekte pa procedurë konkurruese.
Një prej anëtarëve të grupit “ArchArmy”, megjithatë, e ka paraqitur situatën ndryshe. Sipas tij, Rama nuk i përzgjedh drejtpërdrejt arkitektët, por i prezanton ata me investitorët dhe ekziston ideja se, nëse investitori zgjedh një prej arkitektëve të preferuar, procesi i lejeve mund të jetë më i lehtë.
Rama mohon akuzat
Kryeministri Edi Rama i ka mohuar në mënyrë të përsëritur akuzat për korrupsion.
Në një intervistë për CNN në qershor, ai i ka cilësuar akuzat si “fake news” dhe ka argumentuar se protestat më të gjera janë nxitur edhe nga kundërshtarë politikë të presidentit amerikan Donald Trump.
Zyra e kryeministrit, e kontaktuar nga The Guardian, nuk ka dhënë përgjigje të detajuar ndaj të gjitha akuzave, por i ka cilësuar ato si “thashetheme” dhe “vlerësime të hidhura”.
Në një fjalim të mbajtur këtë javë, Rama ka deklaruar se juritë e konkurseve për projekte të reja përbëhen kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë të pavarur, ndërsa pala shqiptare është në pakicë. Ai ka mohuar çdo orientim apo ndikim mbi juritë.
Ligjet për zonat e mbrojtura dhe debati me BE-në
Një pjesë e kritikave lidhet me ndryshimet ligjore që kanë mundësuar ndërtime turistike në zona të mbrojtura.
Sipas artikullit, një ligj i vitit 2024 lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura. Një prej projekteve të përmendura është masterplani për një “laborator banimi” me 50 mijë banorë në Parkun Kombëtar Divjakë-Karavasta.
Këto politika janë bërë pjesë edhe e debatit për integrimin evropian të Shqipërisë. Sipas artikullit, një raport i BE-së i vitit të kaluar ka kritikuar ligjin e vitit 2024 dhe legjislacionin e vitit 2015 për trajtimin preferencial të “investitorëve strategjikë”, duke i konsideruar në konflikt me disa standarde evropiane.
Në qershor, një rezolutë e Parlamentit Evropian shprehu shqetësime serioze dhe bëri thirrje për një moratorium të menjëhershëm mbi procedurat e reja të lejeve, punimet e ndërtimit dhe ndërhyrjet zhvillimore në zonat e mbrojtura.
Rama, ndërkohë, i mbron këto politika si masa pragmatike për modernizimin dhe zhvillimin ekonomik, duke argumentuar se ato synojnë të balancojnë mbrojtjen e mjedisit me investimet me vlerë të lartë.
Pikëpyetjet për paratë dhe pasuritë e paluajtshme
Një tjetër çështje e ngritur në artikull është burimi i financimit të bumit të ndërtimeve.
Sipas materialit, çmimet e pasurive të paluajtshme janë rritur ndjeshëm, ndërsa rritja e pagave dhe kreditimit bankar nuk ka qenë në të njëjtin nivel. Kjo ka ushqyer dyshime nga kritikët për përdorimin e parave me origjinë të paligjshme.
Global Initiative Against Transnational Organized Crime e ka identifikuar sektorin e pasurive të paluajtshme dhe turizmit në Shqipëri si zona me rrezik për pastrimin e parave. Një raport i vitit 2020, i cituar nga artikulli, vlerësonte se rreth 1.6 miliardë euro para të paligjshme ishin pastruar përmes pasurive të paluajtshme shqiptare gjatë tre viteve para publikimit të raportit.
SPAK dhe hetimet për pasuritë
Artikulli i referohet gjithashtu veprimtarisë së SPAK-ut.
Në qershor, SPAK sekuestroi rreth 150 milionë euro pasuri, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare, të lidhura me një rrjet të dyshuar të trafikut të kokainës.
Po në qershor, Pëllumb Gjoka, i cili më herët ishte cilësuar “investitor strategjik” nga qeveria shqiptare dhe kishte marrë miratim për një resort me vlerë 52 milionë euro në bregdet, u dënua me burgim për urdhërimin e atentateve, sipas materialit të artikullit.
Sipas hulumtimit të Citizens.al, disa prej projekteve të përfshira në The Albanian Files lidhen me hetime në vijim të SPAK-ut, ku dyshohet se kapital kriminal është kanalizuar përmes kompanive guaskë, kontratave të ndërtimit dhe transaksioneve të pasurive të paluajtshme.
Artikulli thekson se më shumë se 40% e projekteve të përfshira në libër nuk bëjnë të ditur emrin e klientit, duke ngritur pikëpyetje të mëtejshme mbi transparencën. Megjithatë, theksohet qartë se asnjë prej arkitektëve të përmendur në artikull nuk akuzohet për përfshirje në këto veprimtari.
“Një vend ku arkitektët mund të bëjnë atë që duan?”
Një ish-anëtar i grupit “ArchArmy” ka treguar se fillimisht iu bashkua projektit me bindjen se arkitektët ndërkombëtarë mund të ndihmonin Shqipërinë të zhvillohej me standarde më të mira.
Sipas tij, ideja ishte që përfshirja e arkitektëve të njohur do të ndihmonte në shmangien e ndërtimeve pa kontroll dhe të projekteve të zakonshme përgjatë bregdetit.
Por ai thotë se u tërhoq pasi mori pjesë në një juri konkursi që, sipas tij, “nuk ndihej demokratike” dhe pasi çështjet e pronësisë mbi tokën i dukeshin të paqarta.
Libri përmban edhe një letër satirike të Reinier de Graaf, nga studioja OMA, drejtuar Ramës. Në të, arkitekti ironizon marrëdhënien mes pushtetit dhe arkitekturës në Shqipëri, duke e çuar në ekstrem idenë e një lideri që qëndron përjetësisht në pushtet për shkak të shijes së tij arkitekturore.
Në këtë mënyrë, The Albanian Files paraqitet jo vetëm si katalog i projekteve të reja, por edhe si një dokument që ka rihapur debatin mbi modelin e zhvillimit urban dhe turistik të Shqipërisë, transparencën e vendimmarrjes, mbrojtjen e zonave natyrore dhe marrëdhënien mes politikës, arkitekturës dhe investimeve private./ The Guardian
Po ndodh...
Kur heshtjes i vishet toga
Nga Auron Janku
Gjesti që zbuloi vogëlsinë e një kryeministri banal
Nga Indrit Gjyzeli
Gjesti që zbuloi vogëlsinë e një kryeministri banal
Nga Indrit Gjyzeli
ide
Kur heshtjes i vishet toga
Nga Auron Janku
Dashuri në kohën e kolerës, në shtetin e Ramës!
Nga Ermal Peçi
top
receta Alfa
TRENDING 
shërbime
- POLICIA129
- POLICIA RRUGORE126
- URGJENCA112
- ZJARRFIKESJA128